Từng là "túi đường" của thế giới, nhưng nay ngành mía đường Cuba đang đối mặt với những khó khăn chưa từng có. Trong cái khó ló cái khôn, thay vì ngồi chờ những nhà máy khổng lồ khởi động lại, người nông dân tại tỉnh Granma đã khôi phục những chiếc "trapiche" (cối xay mía thủ công) nhằm khắc phục tình trạng thiếu đường nghiêm trọng hiện nay.

Ngành công nghiệp mía đường ở Cuba sụt giảm nghiêm trọng

Cuba từng được mệnh danh là "vựa đường của thế giới", đóng vai trò là một trong những quốc gia xuất khẩu và sản xuất mía đường lớn nhất hành tinh trong suốt nửa đầu thế kỷ 20. Mía đường từng là trụ cột kinh tế, chiếm tới 80% tổng kim ngạch xuất khẩu của quốc gia này.

Thế nhưng, với người dân Cuba, hình ảnh những nhà máy đường quy mô với ống khói vươn cao, tiếng còi tàu chở mía rộn rã đã trở thành ký ức, bởi thực tế ngành mía đường hiện nay lại khá trầm lắng. Ngành công nghiệp mũi nhọn một thời của Cuba đã sụt giảm nghiêm trọng, khiến đường ăn – nhu yếu phẩm thiết yếu để pha cà phê hay làm bánh, sản xuất rượu rum – trở nên đắt đỏ vì phải phụ thuộc vào hàng nhập khẩu với giá "chát".

Nhà máy chưng cất San José của Câu lạc bộ Havana, ở San José de las Lajas, tỉnh Mayabeque, Cuba.

Số lượng các nhà máy đường hoạt động đã giảm mạnh, đến năm 2026 ước tính chỉ còn khoảng 5 đến 13 nhà máy trụ lại được trên cả nước. Trong khi vào thời kỳ hoàng kim những năm 1950 - 1980, Cuba sở hữu tới hơn 160 nhà máy, sản xuất từ 4 đến 8 triệu tấn đường mỗi năm.

Nguyên nhân được cho là do sự tập trung công nghiệp quá mức, áp lực cạnh tranh quốc tế và khó khăn trong việc duy trì lợi nhuận của các nhà máy sản xuất đường thô... Đặc biệt là sản lượng mía giảm "không phanh", đơn cử như mùa mía 2025 của Cuba kết thúc với sản lượng dự kiến chỉ 165.000 tấn đường – mức thấp nhất kể từ thế kỷ 19. - khiến các nhà máy phải sản xuất cầm chừng.

Với sản lượng giảm mạnh, Cuba buộc phải nhập khẩu đường từ các nước như Brazil, Colombia, Tây Ban Nha, Mỹ và Chile để đáp ứng nhu cầu trong nước.

Sự lên ngôi của những chiếc cối xay mía "nồi đồng cối đá"

Trước tình cảnh đó, các chuyên gia và nông dân tại Granma đang quay lại áp dụng trapiche - mô hình ép mía thủ công quy mô nhỏ. Với giải pháp này, các cơ sở không cần tới cần cẩu, máy xúc hay những giọt dầu diesel quý hiếm, mà vận hành bằng sức người và sức kéo của gia súc như bò, ngựa hoặc la.

Mía được trồng ngay sát vách, sau khi thu hoạch mía sẽ được vận chuyển bằng đôi vai hoặc lưng thú, đưa thẳng vào những vòng xoay mộc mạc. Quy trình làm đường thủ công này gồm các công đoạn: Ép mía, dùng sức kéo động vật để lấy nước mía tươi (guarapo); Nấu mật: Nước mía được đun trong những chảo lớn bằng củi hoặc bã mía khô; Đúc khuôn: Những người thợ lành nghề sẽ dùng muôi lớn vớt tạp chất, kiểm tra độ tới của mật bằng cách nhúng vào nước lạnh trước khi đổ vào khuôn để tạo ra panela (đường phên) hay còn gọi là raspadura.

Sản xuất đường Mascabado (mía đường không qua tinh chế): Nếu được đánh tơi liên tục, họ sẽ thu được đường Mascabado màu nâu sẫm, giữ nguyên vị mật mía và hương thơm caramel đặc trưng.

Sản xuất đường Mascabado ở Cuba. Ảnh: Eugenio Pérez Almarales

Tại tỉnh Granma, hiện có tới 40.000 ha đất trồng mía chưa được khai thác hiệu quả, chưa kể diện tích đất bỏ hoang của Bộ Nông nghiệp. Nếu mỗi gia đình, cộng đồng tự lập ra những xưởng ép mía nhỏ, họ không chỉ tự chủ được nguồn đường mà còn có thêm thu nhập từ việc bán đường Mascabado, rượu thủ công.

Lợi ích đầu tiên là xóa bỏ phụ thuộc vào nhập khẩu đường từ nước ngoài. Tiết kiệm vận tải từ sản xuất và tiêu thụ tại chỗ, không cần xe tải chạy bằng xăng dầu đắt đỏ, thay vào đó là xe điện hoặc xe kéo. Cuối cùng, người dân sẽ được dùng đường với giá rẻ hơn, giúp "giảm nhiệt" chi phí sinh hoạt. Thay vì ngồi chờ những giải pháp vĩ mô từ các tập đoàn lớn, việc kích hoạt lại nội lực địa phương thông qua những chiếc "trapiche" chính là lời giải thực tế nhất cho cơn khát đường tại Cuba hiện nay.

P.V (theo La Demajigua)

danviet.vn