Hẹn đến ba lần, tôi mới gặp được chị Lý Thị Duyên tại ngôi nhà ba tầng khang trang ở xóm Tà Lùng, xã Phục Hòa. Lần này, khi tôi đến cũng vừa lúc chị Duyên từ nương mía trở về sau buổi chăm sóc cây. Những lần trước, khi thì chị tất bật với hơn 3 ha mía nguyên liệu, khi lại mải chăm sóc vườn vải thiều 200 gốc, hôm khác lại bận rộn với lứa tằm mới nuôi. Đón chúng tôi sau một buổi lao động, chị nở nụ cười hiền hậu rồi nói: "Làm nông là thế đấy, lúc nào cũng bận. Quanh năm hết việc này đến việc khác, muốn nghỉ cũng chẳng được”.

Khởi nghiệp từ gian khó

Câu nói mộc mạc ấy phần nào cho thấy người phụ nữ nông dân miền núi luôn gắn bó với ruộng đồng. Năm 2025, gia đình chị Duyên được Hội Nông dân tỉnh công nhận là “Hộ nông dân sản xuất, kinh doanh giỏi” cấp tỉnh. Danh hiệu ấy không chỉ ghi nhận những năm tháng lao động cần cù, sáng tạo mà còn là ý chí vươn lên làm giàu trên chính mảnh đất quê hương của chị Lý Thị Duyên.

Khi kể về hành trình lập nghiệp, chị không nói nhiều về những thành quả đạt được hôm nay mà nhắc nhiều hơn về những năm tháng gian khó của hai vợ chồng.

Chị Duyên kể, quê chồng chị ở xã Phi Hải, huyện Quảng Hòa trước đây. Những năm đầu sau khi lập gia đình, cuộc sống của hai vợ chồng chỉ trông chờ vào cây ngô, cây lúa cùng vài con gia súc, gia cầm nuôi nhỏ lẻ. Thu nhập bấp bênh khiến cuộc sống luôn trong cảnh thiếu hụt.

Hơn 3 ha mía nguyên liệu của gia đình chị Lý Thị Duyên, xóm Tà Lùng, xã Phục Hoà cho thu hoạch gần 400 triệu đồng/năm.

Năm 1989, với mong muốn tìm hướng đi mới, hai vợ chồng quyết định chuyển đến thị trấn Tà Lùng, huyện Quảng Hoà trước đây (nay là xóm Tà Lùng, xã Phục Hoà) sinh sống. Những ngày đầu nơi vùng đất mới, hai vợ chồng bắt đầu khai hoang, trồng sắn để bán sang thị trường Trung Quốc.

Trồng sắn vốn đã nhiều công sức, từ phát dọn, làm đất, cuốc hố, trồng hom đến thu hoạch đều chủ yếu dựa vào sức người. Thế nhưng điều khiến người nông dân lo lắng hơn cả lại là đầu ra sản phẩm khi hoàn toàn phụ thuộc vào thương lái và thị trường Trung Quốc. Có năm được mùa thì mất giá, có năm thương lái ép giá khiến công sức cả năm trời gần như không còn.

"Đến mùa thu hoạch, hai vợ chồng gánh sắn sang Trung Quốc bán, nhiều khi bị ép giá, tiếc công sức lắm nhưng cũng đành phải bán, chứ không lẽ lại gánh quay về", chị Duyên nhớ lại.

Dẫu vậy, bằng sự cần cù và chắt chiu, hai vợ chồng vẫn tích cóp được chút vốn để mua hơn 4 ha đất nông nghiệp. Chính quỹ đất ấy đã mở ra cơ hội cho những bước thay đổi cuộc sống của gia đình chị trong những năm sau này. 

Bước ngoặt thực sự đến vào năm 1998 khi Nhà máy Đường Phục Hòa thuộc Công ty Mía đường Cao Bằng (nay là Công ty Cổ phần Mía đường Cao Bằng) được đầu tư xây dựng và đi vào hoạt động. Nhận thấy điều kiện đất đai, khí hậu phù hợp với cây mía nguyên liệu, trong khi doanh nghiệp cam kết cung ứng giống, phân bón, hướng dẫn kỹ thuật và bao tiêu toàn bộ sản phẩm, hai vợ chồng chị Duyên quyết định chuyển hơn 3 ha đất trồng sắn sang trồng mía.

Không chỉ được doanh nghiệp hỗ trợ giống, phân bón và kỹ thuật, cây mía sau khi trồng có thể lưu gốc từ ba đến bốn năm mới phải trồng lại. Trong thời gian đó, người trồng chủ yếu làm cỏ, bón phân và chăm sóc, vừa giảm chi phí đầu tư vừa tiết kiệm đáng kể công lao động. Quan trọng hơn cả là hiệu quả kinh tế cao hơn nhiều so với cây sắn trên cùng diện tích và được doanh nghiệp thu mua toàn bộ sản phẩm.

Kiên trì và năng động dẫn đến thành công

Hiệu quả rõ rệt từ cây mía đã giúp gia đình chị Duyên kiên trì gắn bó với loại cây trồng này suốt nhiều năm qua. Đến nay, hơn 3 ha mía nguyên liệu của gia đình chị đều cho thu hoạch ổn định với sản lượng bình quân trên 180 tấn mỗi năm. Với giá bán bình quân khoảng 2.200 đồng/kg mía cây, doanh thu đạt gần 400 triệu đồng/năm. Sau khi trừ chi phí giống, phân bón, công lao động và các khoản đầu tư phục vụ sản xuất, cây mía vẫn là nguồn thu nhập chủ lực của gia đình.

Không dừng lại ở cây mía, gia đình chị tiếp tục tìm kiếm những hướng phát triển mới nhằm đa dạng hoá nguồn thu. Năm 2002, gia đình đầu tư trồng 200 cây vải thiều. Sau 4 năm chăm sóc, đến năm 2006, vườn vải thiều bắt đầu cho thu hoạch. Những năm đầu, nguồn thu đạt khoảng 15 triệu đồng mỗi năm, là khoản tiền không nhỏ thời điểm đó. Nhờ tích cực áp dụng các biện pháp kỹ thuật như cắt tỉa, bón phân hợp lý, đến nay vườn vải cho sản lượng ổn định, mang lại thu nhập hơn 20 triệu đồng mỗi năm. Mỗi mùa vải chín, khách hàng đều đến tận vườn đặt mua hết.

Mô hình nuôi tằm của gia đình chị Lý Thị Duyên, xóm Tà Lùng, xã Phục Hoà bước đầu đem lại hiệu quả kinh tế cao.

Tiếp tục tìm hướng nâng cao giá trị trên diện tích đất sản xuất, năm 2025, nhận thấy nghề nuôi tằm có nhiều triển vọng, chị Duyên mạnh dạn trồng 3.000 m² sắn để lấy lá làm thức ăn cho tằm, đồng thời tận dụng củ sắn để làm thức ăn bổ sung cho chăn nuôi. Sau thời gian tìm hiểu kỹ thuật, lứa kén đầu tiên đã mang lại kết quả khả quan. Với giá bán 120 nghìn đồng/kg kén, gia đình thu về hơn 20 triệu đồng ngay trong vụ đầu tiên.

Theo chị Duyên, mô hình nuôi tằm tận dụng được nguồn lá sắn tự trồng, thời gian quay vòng nhanh, góp phần tăng thêm thu nhập cho gia đình. Đây cũng là hướng sản xuất mà gia đình sẽ tiếp tục mở rộng bằng việc chuyển dần sang trồng cây dâu, phát triển nghề nuôi tằm trong thời gian tới.

Hiện nay, từ ba mô hình sản xuất gồm trồng mía nguyên liệu, trồng vải thiều và nuôi tằm, sau khi trừ các khoản chi phí đầu tư sản xuất, mỗi năm gia đình chị Duyên có nguồn thu ổn định trên 100 triệu đồng. Nguồn thu này không chỉ giúp nâng cao chất lượng cuộc sống mà còn tạo điều kiện để gia đình tiếp tục tái đầu tư mở rộng sản xuất.

Không chỉ làm giàu cho gia đình, mô hình kinh tế của chị Duyên còn góp phần tạo việc làm cho nhiều lao động địa phương. Mỗi vụ thu hoạch mía, gia đình thuê khoảng 10 lao động thời vụ tham gia chặt và vận chuyển mía. Mỗi lao động làm việc liên tục khoảng 40 ngày với mức công 250 nghìn đồng mỗi ngày. Nguồn việc làm này giúp nhiều lao động có thêm thu nhập ổn định trong mùa nông nhàn, góp phần cải thiện đời sống của các hộ dân trong xóm.

Bên cạnh phát triển kinh tế, là Tổ trưởng Tổ vay vốn, chị luôn tận tình hướng dẫn các hội viên sử dụng nguồn vốn đúng mục đích, chia sẻ kinh nghiệm phát triển kinh tế, vận động bà con chuyển đổi cơ cấu cây trồng phù hợp điều kiện địa phương. Ai hỏi kinh nghiệm trồng mía, chăm sóc vải hay nuôi tằm, chị đều sẵn sàng chia sẻ.

Bí thư Chi bộ xóm Tà Lùng, ông Lý Văn Hiếu cho biết, gia đình chị Duyên là một trong những hộ điển hình phát triển kinh tế của địa phương. Không chỉ biết làm giàu chính đáng, chị Duyên còn tạo việc làm cho nhiều lao động địa phương, tích cực tham gia các phong trào xây dựng nông thôn mới, xây dựng đời sống văn hóa ở khu dân cư và luôn hoàn thành tốt trách nhiệm của người đảng viên.

Sự gương mẫu ấy của chị Duyên đã tạo sức lan tỏa tích cực trong cộng đồng. Nhiều hộ dân mạnh dạn học tập kinh nghiệm sản xuất của gia đình chị, từng bước chuyển đổi cây trồng, nâng cao thu nhập và cải thiện đời sống.

Giữa miền quê biên giới, chị Lý Thị Duyên là hình ảnh điển hình của người nông dân năng động, sáng tạo, biết khai thác lợi thế địa phương để phát triển kinh tế bền vững. Những tấm gương như chị Lý Thị Duyên đang góp phần làm thay đổi diện mạo nông thôn, lan toả tinh thần lao động sáng tạo và viết tiếp những mùa no ấm nơi phên dậu Tổ quốc.